Wonderboom

De wonderboom van Jona

In het bijbelboek Jona wordt vermeld dat Jona onder een "wonderboom" zit om te kijken hoe de stad Ninevé door God verwoest zal worden. Deze wonderboom is in één dag opgeschoten en biedt Jona bescherming tegen de brandende zon. Maar de dag daarna komt er een worm en doet de wonderboom even snel verdorren als deze is opgeschoten.

Ook in De Kruidhof staat ieder jaar de wonderboom prachtig rood te bloeien waarna de zaden aan de plant komen. Wie er dan langs loopt merkt, dat deze zaden je beschieten zoals teken uit bomen en struiken zich op je lichaam kunnen zetten. Ook de vorm en de zwarte kleur van de zaden doen wel wat aan een teek denken. En zo is het ervan gekomen, dat de wonderboom het leven doorgaat als Ricinus communis. Het Latijnse woord ricinus betekent namelijk (honden)teek. Eigenlijk zou de plant dus "tekenplant" moeten heten. Maar aangezien de zaden al vanaf de oudheid  worden gebruikt voor het maken van wonderolie, heeft de plant de naam wonderboom gekregen. En waarschijnlijk toch ook wel, omdat het heel bijzonder is, dat een plant in één seizoen tijd van een klein zaadje uitgroeit tot een reusachtige struik, in tropische streken tot wel vier meter hoogte. Als "wonderboom" heeft de plant voor ons een positieve klank gekregen, anders dan wanneer je hem "tekenplant" zou noemen.

Een haastiglijk gewas
De wonderboom die in De Kruidhof staat heeft echter mogelijk helemaal niets te maken met de wonderboom uit het verhaal van Jona. In de Hebreeuwse grondtekst van het verhaal wordt gesproken over een kikajon. Wat voor plant dit geweest is, is helaas niet te achterhalen. De Latijnse bijbelvertaling, die in de 6e eeuw ontstaan is en nog steeds de officiële bijbel is in de Rooms Katholieke traditie, vertaalt het woord kikajon met hedera.  Hedera is tegenwoordig in de plantkunde de naam voor klimop. Na de uitvinding van de boekdrukkunst werd het gemakkelijker om boeken te vermenigvuldigen. In 1477 verscheen in Delft voor het eerst een gedrukte bijbel in de Nederlandse taal die een vertaling was van de genoemde Latijnse bijbel. Ook deze Nederlandse bijbeluitgave spreekt niet over een wonderboom maar over een hedera.

In de 16e eeuw werden er zoveel verschillende Nederlandse bijbels gedrukt, dat de Staten Generaal in 1619 besloten, dat er een eensluidende bijbel moest komen. Resultaat hiervan was de zogenaamde Statenvertaling, die verscheen in 1637. Bijzonder aan deze bijbel was, dat de vertalers er kanttekeningen bij maakten om de lezers uitleg te geven. Deze kanttekeningen zijn er bij latere herdrukken weer afgehaald omdat het teveel papier kostte.

In de zestiende eeuw was het kruidboek van Dodoneus verschenen, dat grote populariteit genoot. De bijbelvertalers legden een verbinding met dit boek van Dodoneus in hun verklarende kanttekening bij het woord kikajon. Zij zochten naar een historische verklaring die paste in de heersende tijdgeest van de zeventiende eeuw, het rationalisme. De kanttekening zoals die nog na te lezen is in oudere Statenbijbels bij deze passage in het boek Jona luidt:
"Hebr:  kikajon. Van dit gewas is zeer verscheiden gevoelen. De voornaamste uitleggers houden het nu voor de wonderboom, anders genaamd mollenkruid of kruisboom, die in Egypte veel placht te wassen, en bekend te zijn met de naam kiki. Dit wast zeer haastiglijk en hoger op dan de lengte van een man, met grote brede bladeren, zijnde van verkoelende aard. Zie het kruidenboek van Dodonéüs."

Symboliek
En zo komen de zeventiende eeuwers tot hun vertaling van kikajon met "wonderboom". Tegenwoordig wordt de wonderboom van Jona niet meer vanuit een rationalistisch standpunt geïnterpreteerd. Het is voor de mensen van de 21ste eeuw niet meer zo belangrijk, of er inderdaad ooit een plant is geweest die in één dag tot volle wasdom is gekomen. Evenmin vinden theologen van nu het nog belangrijk, of de plant in kwestie waar Jona onder heeft gezeten een soort klimop of een ricinus of nog iets anders is geweest. Men kijkt nu naar de symbolische rol welke de wonderboom speelt in het verhaal. En die is, dat de wonderboom staat voor de eigen godsdiensttraditie van Jona, waar Jona bescherming bij vindt.

We weten dus anno 2006 niet meer wat de kikajon voor plant geweest is. In de middeleeuwen dacht men aan een hedera. Met de opkomst van het rationalisme maakte men er een wonderboom van. Maar nergens komt het woord ricinus voor. De wonderboom van Jona en de wonderboom uit De Kruidhof hebben waarschijnlijk dan ook niets met elkaar te maken, afgezien van de naam en de snelheid waarmee de ricinus groeit. Of het moet zijn dat, zoals Jona bescherming vond onder de wonderboom, de mens bescherming vindt bij de ricinus door de heilzame werking van de ricinusolie. 

Overigens dient u als lezer nog te weten, dat de ricinuszaden wèl giftig zijn. Het is pas de olie die eruit gewonnen wordt, die geneeskrachtig is. De ricinus communis is lid van de wolfsmelkfamilie, waar ook de bekende Kerstster voor de woonkamer toe behoort. Al deze wolfsmelkplanten zijn giftig. Oppassen dus als de kinderen klein zijn en in de fase van alles proeven en uitproberen! De geneeskrachtige olie is onder andere in capsulevorm verkrijgbaar en als zodanig veilig te gebruiken. Het is een mild werkend laxeermiddel. Onder andere in De Kruidhof zijn wel zaden van de Ricinus communis te koop, zodat u zelf kunt zaaien in het voorjaar voor in uw eigen tuin, want met zijn grote roodgroene bladeren en bijzondere, warm rode bloemen en zaaddozen is de ricinus een wonder om van te genieten!