Waterlelie

Een bruid in het wit

Nymphaea alba L. - Witte Waterlelie

Planten hebben, net als mensen, een ingebouwde klok. Als de dagen lengen en de zon meer kracht krijgt, komt de natuur tot leven en tot bloei. Bloemen gaan open en dicht al naar gelang het tijdstip van de dag. Op sommige planten kun je de klok gelijk zetten. De witte waterlelie bijvoorbeeld opent haar grote lotusbloemen om zeven uur in de morgen en sluit ze rond zessen in de avond. Tijd is, net als geur en kleur, een belangrijk aspect in de plantenwereld.

"Als je vijf minuten onder deze plant zit, ben je dood." Het is even schrikken als ik dit grapje voor het eerst hoor in De Kruidhof. Maar natuurlijk: een mens kan niet vijf minuten lang onder water blijven zonder zuurstofmasker. De waterlelie daarentegen is helemaal uitgerust voor een duurzaam verblijf in en onder water. De grote hartvormige bladeren die in de zomermaanden zo mooi op het water rusten hebben aan de bovenkant huidmondjes waarmee de planten gassen kunnen uitwisselen met de bovenlucht. Bovendien is de waterlelie uitgerust met 'luchtpijpen' die door de lange, dikke bladstelen naar de wortels toelopen. De Nymphaea alba L., zoals de witte waterlelie officieel heet, komt overal ter wereld voor waar stilstaand zoet water is. Ook in Nederland is de witte waterlelie inheems, net als de gele plomp (Nuphar lutea L.), die model staat voor de Friese vlag. Komt er teveel beweging in het water, bijvoorbeeld door plezierbootjes en beroepsscheepvaart, dan weet de gele plomp zich te handhaven, maar de waterlelie niet. De waterlelie is dus geschikt voor de wat diepere vijvers in tuinen en parken. Om woekeren tegen te gaan kan de plant in een mand geplant worden. In kleinere en minder diepe vijvers is het zeldzamere zusje, de Nymphaea candida of noordelijke waterlelie, een oplossing: deze plant is in alle delen kleiner  dan de wilde waterlelie.

Bruid van de Nijl
De waterlelie evenaart in schoonheid de lotusbloem en soms vindt naamsverwarring plaats. Zo is de Egyptische 'blauwe lotus' eigenlijk een waterlelie, de Nymphaea caerulea. Op afbeeldingen uit het Egypte van de farao's zijn vrouwen te zien, die ruiken aan de bloemen van de waterlelie. Waarschijnlijk kenden de Egyptenaren de geestverruimende werking hiervan. Zeker werd de waterlelie geassocieerd met de zon, de godheid Ra, en met Isis en Osiris, die de schepping verpersoonlijkten. Ieder jaar overstroomde de Nijl en bracht vruchtbaarheid. Juist dan bloeide de lotus, de "bruid van de Nijl". De nimfen uit de Griekse oudheid, halfgoden van de natuur, werden gezien als "bruiden". Een bruid in het wit is de waterlelie: Nymphaea alba.

Het Egyptische Dodenboek, de Papyrus van Ani, vertelt de wording van de lotus: "Alsof ik duizend jaren onder water heb gesluimerd, word ik wakker in een nieuw jaargetijde. (...) In de morgen rijst de Zon naakt en nieuw als een pasgeboren kind; ik open mijzelf en wordt doordrongen van het licht. (...) Ik laat het verleden los en geef de geur van bloemen vrij." Als na de winter de dagen langer worden komt de waterlelie tot leven en stuwt haar bladeren naar het wateroppervlak. Van juni tot in september openen de grote witte bloemen zich met hun oranjegele hart gericht naar het zonlicht. Je kunt de klok erop gelijk zetten: open om zeven uur in de morgen, dicht om zes uur in de avond, óók als de zon een dagje niet schijnt, óók als het 's avonds pas om tien uur donker wordt.

Er zijn meer van die planten, die een dagelijks terugkerend ritme hebben en op vaste tijden hun bloemen openen en sluiten: de morgenster bijvoorbeeld en de "vieruurbloem", maar ook de teunisbloem, die juist in de avond en nacht bloeit. Met deze planten kun je een klok samenstellen, een bloemenklok zoals Carl Linnaeus die beschreef in zijn Horologium Florae (1751). In het kader van het Linnaeusjaar 2007 wordt in diverse botanische tuinen geprobeerd een dergelijke bloemenklok te maken en aan het publiek te tonen. Zo ook in De Kruidhof in Buitenpost. Het blijkt een lastige opgave te zijn, omdat veel van de planten die Linnaeus in zijn bloemenklok plaatste, niet de meest oogstrelende zijn: paardebloemen en havikskruid bijvoorbeeld, vaker verwenst in de tuin dan geliefd. En als de ene soort is uitgebloeid, dan moet de andere nog beginnen. Verder heb je zomertijd en wintertijd. Sommige soorten zijn eenjarig, andere tweejarig en weer andere vaste planten. De waterlelie tenslotte laat zich niet in een klok planten. Geen wonder dat er drie eeuwen overheen zijn gegaan voordat de Bloemenklok van Linnaeus uit het stof van de tijd is gehaald.

Fenologie
Linnaeus heeft de basis gelegd voor wat nu bekend is als de fenologie: de wetenschap die zich bezighoudt met de verschijnselen in de natuur. Linnaeus hield op verschillende plaatsen bij wanneer planten tot bloei kwamen, hoe de temperatuur en het weer op dat moment waren. In onze tijd staat de fenologie weer in de belangstelling vanwege veranderingen in het klimaat. Mogelijk zal in deze eeuw de gemiddelde temperatuur op aarde stijgen met 1,4 tot 5,8 graden Celsius. In de voorbije jaren negentig was het warmer dan ooit op het noordelijk halfrond sinds duizend jaar. Biologen verwachten, dat planten een langer groeiseizoen krijgen, maar ook gevoeliger worden voor vorst. En omdat insecten afhankelijk zijn van de bloei van planten en vogels op hun beurt van de aanwezigheid van insecten, gaat de invloed van het klimaat veel verder dan een bloemetje meer of minder. Het is evenwel nog te vroeg om conclusies te trekken over de gevolgen van de huidige klimaatveranderingen. Op korte termijn zijn deze gevolgen wel duidelijk waarneembaar. Van januari tot en met april 2007 was het in ons land gemiddeld 8,6 graden Celsius. April was bovendien uitzonderlijk droog en warm. Overal was te zien, dat planten en bloemen eerder dan andere jaren tot wasdom en tot bloei kwamen.

Planten hebben echter niet alleen warmte nodig, maar ook voldoende uren daglicht. Daarom zullen er altijd planten blijven zoals de witte waterlelie, die geduldig in het donker van het water wacht tot haar tijd gekomen is. Dit zijn de oerplanten, die zelfs IJstijden en Elfstedenwinters overleven en door de eeuwen heen tot de verbeelding van mensen spreken.