Lijsterbes
Snoep voor de vogels
De wilde lijsterbes op de Waddeneilanden is geliefd bij trekvogels, maar de kans is groot dat de bessen nu al zijn opgesnoept, nog voordat ze daar aankomen. Mensen kunnen zich beter niet te buiten gaan aan dit vogelsnoep. De rauwe bessen hebben een krachtig laxerende werking. Een trosje lijsterbessen werd vroeger gedragen als amulet. Takjes van de lijsterbes werden in huis gehangen om te beschermen tegen onheil.
“In echte beam fan sân en fean” noemt D.T.E. van der Ploeg de Koetsebeibeam - de wilde lijsterbes - in de Atlas fan de flora fan Fryslân (Fryske Akademy, 1977). In de Greidhoeke en Het Bildt komt de boom niet voor, tenzij aangeplant in tuinen. Op de oude zeeklei staat de lijsterbes voornamelijk op de terpen, maar niet of nauwelijks in vogelbosjes en andere wilde opslag. In het oostelijk deel van de provincie is de lijsterbes heel algemeen. Ook in Gaasterland kunnen de vogels in de nazomer genieten van de voedzame oranjerode bessen. Trekvogels zoals de koperwiek en de kramsvogel fourageren op de Waddeneilanden onder andere op de lijsterbes. Tenminste als er op de tijd dat deze vogels onze kustgebieden aandoen nog bessen aan de bomen zitten. Doordat de temperatuur stijgt, rijpen de bessen eerder af en zo is er nu al bijna geen lijsterbes meer te vinden in de natuur. Een heel enkele boom draagt nog royaal vrucht tijdens het mooie herfstweekend van 11 en 12 oktober, maar de meeste soortgenoten zijn kaal en laten het blad zelfs al vallen. Vaak zijn het groepen spreeuwen die in een oogwenk de bomen kaal vreten. En dat is jammer voor de nakomers, de trekvogels: zij vinden de hond in de pot.
De lijsterbes trekt behalve allerlei lijsterachtigen ook andere vogels aan. Daarom werden deze bomen vroeger wel gebruikt door vogelvangers. De Latijnse naam geeft dat mooi weer: Sorbus aucuparia betekent ‘kruid om vogels mee te vangen’ (aves capere). Laat zo’n lijsterbes groeien in uw tuin en u bent verzekerd van vogelbezoek. De vogels zorgen er trouwens ook voor, dat ergens in de tuin een zaailing tevoorschijn komt, want de onverteerbare zaden laten ze uit de hemel vallen.
Bescherming
De lijsterbes hoort bij de rozenfamilie, de Rosaceae. Herkenbare familietrekjes zijn de geveerde en gezaagde bladeren en de vijftallige bloemen, die in schermen bijeen staan. De vruchtjes hebben een volmaakt pentagram als kroontje. Het pentagram, de vijfpuntige ster, is in oude wijsheidstradities een symbool van bescherming. Vandaar dat bundeltjes lijsterbessen als amulet werden gedragen in de kleding. Een kruisje gemaakt van lijsterbestakjes kon het huis beschermen tegen bliksem en ander onheil.
Bescherming tegen ziekte bieden de bessen inderdaad: vitamine C verhoogt immers de weerstand. Maar wie teveel van het goede neemt, raakt beslist aan de diarree. Lijsterbessen bevatten namelijk een stofje, dat bijna iedereen tegenwoordig wel in een of andere vorm tot zich neemt. Het heet sorbitol en is een zoetstof, die ook wel chemisch wordt bereid. Onder het nummer E420 wordt het toegevoegd aan suikervrije dieetproducten en ‘light’ dranken, maar vooral komt het voor in bijna alle snoepgoed, kauwgom en tandpasta’s. Er zijn gevallen bekend van mensen die flink ziek zijn geworden en kilo’s van hun gewicht verloren doordat ze teveel kauwgum kauwden. Oorzaak: sorbitol. Af en toe een snoepje kan geen kwaad, af en toe een lijsterbes oppeuzelen evenmin. Al moet erbij gezegd, dat de bessen een wrange smaak hebben, die pas verbetert na de eerste nachtvorst. Mensen met gevoelige darmen kunnen er beter van afblijven. Gekookt of geroosterd zijn de bessen minder schadelijk voor de ingewanden. Er kan een goed koffiesurrogaat van gemaakt worden, maar ook likeur of siroop. Het hout van de wilde lijsterbes wordt gebruikt voor onder andere duimstokken, spinnewielen, rijtuigen en houtsnijwerk.
