De Den, Pinus syvestris

De Den, Pinus syvestris
Grove den, vliegden, pijnboom, mastboom

De grove den, de eik onder de naaldbomen, hoort samen met onder andere coniferen tot de plantengroep van de naaktzadigen net als, verrassend genoeg, grassen.

Naaktzadigen
Het bijzondere aan naaktzadigen is dat ze geen blad hebben. De naalden en schubben hebben dezelfde functie als bladeren. Ze zetten zuurstof en koolzuur met behulp van zonne energie om in voeding en bouwstoffen (o.a.suikers). Omdat de naalden in de herfst of winter niet afvallen gaat dit proces het hele jaar door. In de zomerperiode, in de maand augustus zie je coniferen en naaldbomen wel een soort vervanging van naalden ondergaan. Deze 'rui' vormt overigens een goede bedekking rondom de bomen.
Daarnaast hebben de naalden en schubben nog een bijzondere eigenschap. Door het geringe oppervlak van de naalden verdampen ze weinig water. Onder moeilijke omstandigheden lukt het coniferen en naaldbomen te overleven waar andere bladhoudende bomen ten onder gaan.

De den kan tot 40 meter hoog worden en heeft een koepelvormige kroon.  De oudere bomen hebben een schilferige oranjebruine schors, die gemakkelijk loslaat; de twijgen hebben kleverige harsachtige knoppen.
Deze naaldboom, vooral eenzaam op de heide groeiende exemplaren, kunnen heel grillig gevormd zijn. De den groeit anders dan de andere streng, regelmatig gevormde spar of lariks. De takken, soms ook de stam, zijn dan ook kronkelig net als bij de eik. De naald partij wordt als het ware gedragen door de takken, net zoals de eikentakken hun bladeren dragen.

Vermeerdering
In Nederland is de den door de mens geplant. Voor het eerst ongeveer 400 jaar geleden gezaaid door Graaf Hendrik van Wassenaar.
In de 19e eeuw zijn in het kader van de werkverschaffing vooral in stuifzandgebieden veel dennen aangeplant. Vanwege het snel wegzakkende water werden ze met een turf bij de wortel geplant om het regenwater vast te houden.

De den draagt naar beneden hangende kegels die gevleugelde zaden bevatten, die door de wind verspreid worden. Hierdoor verspreidt de den zich ver van de bosrand over nabij gelegen heide, soms tot verdriet van de natuurbeheerder. Op deze manier zijn weliswaar de prachtige solitaire dennen op de hei ontstaan, maar teveel dennen verstikken de begroeiing.
Dit is voor een goed beheer van de natuur niet altijd gewenst.

Bij een boswandeling kun je afgekloven kegels onder de bomen vinden. De zaden van de kegels zijn opgegeten door de eekhoorns.

 

Naamgeving en mythologie
Het woord den komt van het oude Germaanse woord tanne wat 'heilig' betekent. Voor de Germanen was de den dus een heilige boom. Mastboom komt van het aloude gebruik masten van de den te maken. De naam Mastbos bij Breda herinnert hieraan. Pijnboom komt van de Pinus, dat op zijn beurt weer ontleend is aan de Griekse Mythe. Pinus was volgens een oude Griekse mythe de vriendin van de natuurgod Pan. Zij werden overvallen door de ijzige Noorderwindgod Boreas en Pinus stierf. Pan veranderde haar toen in de pijnboom. Sindsdien wordt Boreas herinnert aan zijn wandaad door het ruisen in  pijnbomen.
Bij de oude Grieken was de pijnboom het symbool van vruchtbaarheid, onsterfelijkheid en eeuwigheid. En stond dus in hoog aanzien. Merlijn was de wijze raadgever van Koning Arthur en zijn Tafelronde. Dit werd hij nadat hij in de bron bij Barenton genezen was van zijn gekte. Na de genezing klom hij in een den, die deze bron overschaduwde en verkreeg toen zijn helderziendheid en wijsheid. Tevens het vermogen om de taal der planten en dieren te verstaan en zijn vermogen om te genezen en doden weer tot leven te wekken.

Pijnboomtakken werden gebruikt bij rituelen tijdens de Walpurgisnacht (30 april)
om de heksen te verjagen die naar een bijeenkomst met de duivel vlogen. Historisch gezien is Walpurgisnacht afgeleid van Beltane, een keltisch-germaans voorjaarsfeest. Op dit feest werd het begin van de lente gevierd met vreugdevuren. Het ritueel om heksen te verjagen gebeurde met brandende dennentakken. Bij de verbranding komen de geuren vrij. Deze gaan verspreiding van infectieziekten tegen . Zo'n ritueel is meestal niet zonder reden ontstaan.

Gebruik
De den wordt onder de naam grenen gebruikt als timmerhout, masthout enz. Er werd en nog steeds houtskool en teer uit gewonnen om o.a. touw mee te behandelen. Uit de hars wordt terpentijn gewonnen. Vroeger verlichtte men de huizen met zgn. kienspanen, die eerst in hars waren gedompeld. Het woord kien vinden we ook terug in kien stobben. Harde in het veen geconserveerde dennen wortels e.d. die geschikt zijn voor houtsnijwerk. Niet alleen het hout, maar ook de naalden zijn bruikbaar. Zo gebruikten de indianen de naalden in hun matrassen om kriebelend ongedierte te verjagen.

Gebruik als kruid
De boom, met name de naalden bevatten etherische oftewel vluchtige oliën. De oliën  hebben een doorwarmende werking. Tevens zijn ze antiseptisch en ook rustgevend. Vanwege deze eigenschappen kan de den worden toegepast bij reuma en jicht, artritis en infectieziekten als hoest en dergelijke.

Toepassing
De olie wordt gewonnen uit de naalden door destillatie (500 kg voor 1 liter olie).
Het is kleurloze, balsemachtige en harsachtige geur.
De olie is sterk antiseptisch en gaat daardoor de verspreiding van besmettelijke ziekten tegen. Het is goed voor aandoeningen van lucht- en urinewegen, bij verkoudheden, hoest, bronchitis, jicht, reuma en zenuwpijn. Zweetvoeten, overmatig transpireren en het wormdrijvend.
Alleen de geur werkt rustgevend en zeer zuiverend op de atmosfeer. Tbc patiënten gingen vroeger naar de naaldbossen. bv. Beatrixoord in Appelscha of naar Zwitserland.

Recepten

Gebruik van de etherische olie:

Stomen als met een kamille stoombad:
Druppel enkele druppels in een teiltje met kokend water en snuif onder een handdoek de lucht op. Bij verkoudheid en voorhoofdholte ontsteking.

Doe enkele druppels in een kommetje of in een glaasje met heet water en zet dit eventueel op een lichtje. De geur werkt rustgevend, lucht zuiverend, eventueel bij verkoudheid in de slaapkamer plaatsen tijdens het slapen.

Wat ook prima werkt is een druppel op het kussen voor het slapen gaan.

Siroop
Pluk dennen of sparrenkoppen. Doe ze in een pannetje en breng dat aan de kook. Na het bereiken van het kookpunt af laten koelen en afzeven. Op een 1 liter vocht, 500 gram suiker of honing toevoegen, weer opwarmen en afvullen in steriele flesjes. Bij verkoudheid, 3 maal 1 eetlepel per dag.