Alsem

Artemisia in het nieuws

Een van de planten uit De Kruidhof kwam onlangs in het nieuws: Artemisia annua, eenjarige alsem, speelt een hoofdrol in de bestrijding van malaria, na aids een van de voornaamste doodsoorzaken in Afrika. De strijd tegen malaria is één van de millenniumdoelen van de Verenigde Naties. KRO radio interviewde Kruidhofdirecteur Jan Willem Zwart. 

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (World Health Organization, WHO) is artemisinine, wanneer correct gebruikt in een op artemisinine gebaseerde combinatietherapie (ATC), momenteel het meest effectieve (95%) en meest betrouwbare medicijn om malaria te genezen. Uit de Artemisia annua kan de stof artemisinine gewonnen worden. Hiervan worden door Europese  farmaceutische bedrijven medicijnen gemaakt tegen malaria. De WHO waarschuwt voor het ontstaan van resistentie tegen artemisinine bij de malariamuggen. Dit kan voorkomen worden door artemisinine te koppelen aan andere geneeskrachtige stoffen in een gecombineerd geneesmiddel (ATC).

Voor de arme Afrikaanse plattelandsbevolking zijn dergelijke medicijnen vooralsnog echter onbetaalbaar, als ze al beschikbaar zijn. Met het drinken van maximaal één kop artemisiathee per week wordt al een aanzienlijke resistentie tegen de malariamuggen opgebouwd. Juist dat is wel haalbaar voor veel Afrikaanse families, wanneer zij in hun eigen dorp een veldje Artemisia annua kunnen verbouwen. Het drinken van deze thee is helaas onvoldoende om mensen definitief tegen malaria te beschermen. Het malariavirus blijft sluimeren in de lever van degene die besmet is. Daarom en om het ontwikkelen van resistentie bij muggen te voorkomen zijn er toch medicijnen nodig. Daarvoor moet er wereldwijd veel meer Artemisia annua worden verbouwd. De internationale hulporganisatie Artsen zonder Grenzen dringt aan op aanzienlijke uitbreiding van het areaal en het beschikbaar stellen van middelen voor de teelt door de Verenigde Naties. Een volgende stap is, dat in de gebieden waar malaria heerst de gecombineerde medicijnen ter plaatse gemaakt kunnen worden en dat deze zonder beperkingen ter beschikking komen van alle patiënten, ongeacht hun maatschappelijke status.

Symposium
Een paar jaar geleden bezocht Kruidhofdirecteur Jan Willem Zwart een aantal projecten in Oeganda, waar de teelt van de eenjarige zomeralsem wordt bevorderd onder de lokale boeren. Dergelijke projecten zijn er ook in landen als Tanzania en Kenia. Samen met Professor Oliver Kayser van de vakgroep Farmaceutische Biologie van de Rijksuniversiteit Groningen nam Zwart hierna het initiatief tot het houden van een symposium over Artemisia annua in Groningen. Hier werd gesproken over de teeltwijze, de productie en verwerking van de eenjarige alsem tot een bruikbaar en betaalbaar medicijn en over de vorming van een internationaal netwerk voor het bevorderen van de deskundigheid en het uitwisselen van ervaringen.

In China, veruit koploper bij de teelt van Artemisia annua, draait een fabriek waar Artemisia wordt geëxtraheerd. Wanneer artemisinine via alcoholextractie aan olie gebonden wordt is de werking langduriger en is er minder artemisinine nodig. Een dergelijk productieproces zou op gang gebracht kunnen worden in een land als India, maar ook in Oost Afrika. Vooral Kameroen wordt genoemd als potentiële producent. In het tweede producerende land van de wereld, Vietnam, zijn miljoenen mensen met succes behandeld met artemisinine. Verbetering van de teelt en van het zaaigoed zien de symposiumgangers als eerste vereiste. Momenteel komt het beste zaad uit Brazilië. Het streven gaat uit naar een wereldwijd netwerk van telers en andere deskundigen. Zo kan er uitwisseling van kennis komen tussen bijvoorbeeld De Kruidhof in Buitenpost en proefprojecten in onder andere Oeganda, Ghana en Gambia. Voor de teelt en productie op grote schaal zijn aanzienlijke hoeveelheden geld nodig. Een van de deskundigen benadrukte, dat investeerders, die het nodige risico willen lopen, graag willen, dat hun geld maatschappelijk zinvol wordt belegd. De maatschappelijke wil en voldoende politiek draagvlak moeten aanwezig zijn. Dan is de financiering slechts de laatste hobbel die genomen moet worden. Als aan deze voorwaarden wordt voldaan, kan in Afrika binnen enkele jaren malaria worden teruggedrongen als belangrijke doodsoorzaak.

Composiet
Artemisia annua is maar een van de minstens tweehonderd soorten die het geslacht Artemisia telt. Er zijn wilde vormen, zoals bijvoet, absintalsem en zeealsem, en gecultiveerde vormen, die in iedere kruidentuin eigenlijk thuishoren, zoals dragon, dat deel uitmaakt van de Fines Herbes in de Franse keuken, en citroenkruid. Ook voor de siertuin zijn er diverse cultuurvariëteiten in de handel, zowel eenjarige als vaste planten, lage en hoge soorten. Meestal zijn de bloemen geel en erg klein. Met een vergrootglas erbij kunt u een complex bundeltje gele straaltjes ontdekken. De Artemisia hoort tot de familie van de composieten, de samengesteldbloemigen. Andere bekende composieten zijn de paardenbloem en het madeliefje. Artemisia kunt u dus beter vanwege de prachtige, vaak grijsgroene en altijd geveerde bladeren in de tuin zetten. Een zonnige standplaats op een kalkrijke bodem is ideaal.

De naam Artemisia is ontleend aan de Griekse oudheid: aan de godin Artemis, maar vooral aan een legendarische koningin, Artemisia, die in de vierde eeuw voor Christus regeerde over Halicarnassus, verantwoordelijk was voor de bouw van het beroemde Mausoleum daar en zich intensief bezig hield met plantkunde en de medische toepassing van planten. Waarschijnlijk heeft Linnaeus (1707 - 1778) deze vrouw willen eren door dit grote plantengeslacht naar haar te noemen. De relatie met de godin Artemis ligt daarnaast ook voor de hand, omdat deze godin in verband werd gebracht met vruchtbaarheid. Artemisia is zeker bekend als vrouwenkruid: het kan de menstruatie en zelfs de vruchtbaarheid beïnvloeden. Waarschijnlijk is het ooit in gebruik geweest als morning-afterpil. Vanwege deze eigenschappen mag het kruid dan ook nooit gebruikt worden tijdens de zwangerschap. Met aftreksels van de planten werden vroeger worminfecties bestreden. Daar gebruiken we nu liever knoflook voor, omdat dit minder risico's voor de gezondheid oplevert. En dan de naam bijvoet: Romeinse soldaten, Kruisvaarders en pelgrims stopten een blad van de alsem bij hun voet  in de laars of sandaal. Hiermee konden ze marcheren en lopen zonder moe te worden. Tegenwoordig kunt u eenvoudig een flesje artemisiaolie aanschaffen en daarvan een heerlijk voetenbad maken om uw vermoeide voeten rust te geven. Het Oudgriekse woord artemis betekende 'fris' en 'gezond'.

In Oekraïne kent men de alsem of bijvoet ook. Daar draagt de plant de naam tsjernobyl. Inderdaad: de naam van de plaats waar in 1986 een kerncentrale ontplofte met alle rampzalige gevolgen van dien. Globetrotter Michael Palin legde het verband in een van zijn documentaires. In het Bijbelboek Openbaringen is sprake van een ster, Alsem genaamd, die uit de hemel valt en waardoor het water wordt tot alsem: "en vele mensen zijn gestorven van de wateren, want zij waren bitter geworden." (Openbaringen 8, vs. 10-11). Het is verleidelijk deze tekst te interpreteren als voorspelling van de ramp met de kerncentrale: alsem in verband gebracht met dood en verderf. Inderdaad is een waarschuwing op zijn plaats: alsem en alles wat daarvan gemaakt kan worden, inclusief Vermouth, is niet iets om in grote hoeveelheden of dagelijks te gebruiken. Dan verkeert geneeskracht in vergif.