Thema Gif of Gift

Het jaar 2009 staat bij Botanisch museum De Kruidhof in Buitenpost in het teken van planten die erg giftig zijn, maar die ons ook iets te bieden hebben: “Gif of Gift”.

Sterkste gif is een gift voor de geneeskunde
Professor Dr. F.H.L. van Os (1907 - 2001), de grondlegger van de Geneeskrachtige Kruidentuin van botanisch museum De Kruidhof te Buitenpost, maakte een indeling van geneeskrachtige planten in 24 groepen, die ieder bij een categorie aandoeningen passen. Veel van deze planten veroorzaken bij inname vergiftigingsverschijnselen. Toch horen deze planten volgens Van Os in de Geneeskrachtige Kruidentuin thuis. Dezelfde planten zijn bij een lage dosering geneeskrachtig.
Verschillende behandelmethoden maken gebruik van geneeskrachtige kruiden: de fytotherapie, de homeopathie en de gangbare geneeskunde.

Fytotherapie
Fytotherapie wordt in de volksmond kruidengeneeskunde genoemd. Een algemeen aanvaarde definitie van fytotherapeutica luidt: "Geneesmiddelen die als actieve ingrediënten uitsluitend planten, delen van planten of plantenmaterialen of combinaties daarvan bevatten, in ruwe of bewerkte staat." Gezondheidsklachten en ziekten worden behandeld met plantaardige middelen waarvan men een medicinaal effect veronderstelt. Fytotherapie is geen alternatieve geneeswijze, maar kan als voorloper van de moderne farmacologie gezien worden. Professor Van Os, zelf apotheker, was een warm pleitbezorger van de fytotherapie. Het onderzoek dat sinds de jaren veertig van de vorige eeuw onder zijn leiding is gedaan in de Proeftuin en later de Kruidentuin van Buitenpost heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van zowel de fytotherapie als de ‘gangbare’ biofarmacie. Tot voor kort waren heel wat kruidengeneesmiddelen nog onvoldoende in kaart gebracht. De laatste decennia worden deze systematisch geëvalueerd op hun positieve dan wel negatieve medische effecten en veiligheid. De fytotherapie is onderwerp van wetenschappelijke studie bij de vakgroep Farmaceutische biologie van de Groningse universiteit, waarmee De Kruidhof momenteel samenwerkt.

Homeopathie
De basisprincipes van de homeopathie werden aan het eind van de achttiende eeuw geformuleerd door Samuel Hahnemann (1755 - 1843). De homeopathie maakt soms gebruik van dezelfde grondstoffen als de fytotherapie. Terwijl het in de fytotherapie gaat om de directe werking van de grondstof in de oorspronkelijke vorm, is bij homeopathische middelen de initiële werkzame stof vrijwel niet meer aanwezig als gevolg van herhaalde verdunning en potentiëring (schudden). Homeopathische middelen worden bereid op basis van een extract van minerale, plantaardige of dierlijke oorsprong, een oertinctuur, die bij toediening in pure vorm symptomen zou geven die lijken op die van de te bestrijden ziekte. Op basis van deze gelijkheid van symptomen (gelijksoortigheidbeginsel) wordt het middel geacht een effectieve geneeswijze te zijn. De oertinctuur wordt in een aantal stappen verdund en geschud (potentiëren). Het eindproduct wordt geacht zonder bijwerkingen de ziektesymptomen te doen verdwijnen. De Materia Medica Pura, waar Hahnemann in 1811 een begin mee maakte en die sindsdien werd uitgebreid, vormt de basis van de homeopathie. Zowel verdunde als onverdunde middelen zijn hierin opgenomen. Homeopathie wordt in het algemeen gezien als alternatieve geneeswijze. De werkzaamheid van de verdunningen is moeilijk wetenschappelijk te bewijzen. Daarom staat de gangbare geneeskunde er dikwijls sceptisch tegenover.

Tegenwoordig onderzoek
De Kruidhof anno 2009 werkt nog altijd nauw samen met de faculteit Farmaceutische Biologie van de Rijksuniversiteit Groningen. Voor deze faculteit staat de plantencel als leverancier en producent van farmaceutisch relevante producten centraal in het onderzoek. Concreet betekent dit, dat de onderzoekers voortdurend op zoek zijn naar stoffen in planten die werkzaam kunnen zijn in het menselijk lichaam. Zo wordt er sinds 2008 op het terrein van De Kruidhof onderzoek gedaan naar fluitenkruid als middel tegen kanker. Ook Pelargonium (‘geranium’), Wollemia nobilis (een conifeer) en Artemisia (alsem) staan in de belangstelling bij het tegenwoordige onderzoek.

Jaarthema “Gif of Gift”
De Kruidhof bestaat bijna tachtig jaar als bijzondere plek waar kruiden gekweekt worden. Sinds de jaren zeventig kunnen steeds meer mensen genieten van de schoonheid van deze planten. Daaronder bevinden zich echter vele planten die zeer giftig zijn. Het botanisch museum gaat in 2009 bekendheid geven aan “de” top tien van giftige planten. Criterium bij het opstellen van deze lijst is het algemeen voorkomen van deze planten in en om de tuin of in de natuurlijke omgeving. De lijst circuleert al jaren op het internet bij diverse overzichten van giftige planten en is dus geen uitvinding van De Kruidhof!
Naast aandacht voor het gif in planten zal ook de gift aandacht krijgen: wat de planten ons brengen aan geneeskracht, aan vreugde en aan voedsel. De Kruidhof is van plan om in 2009 iedere maand iets van deze gaven te delen met mensen of groepen die een extraatje verdienen. In welke vorm dit gebeurt en wie de gelukkige zijn blijft tot het laatste moment een verrassing.